اختلالات مادرزادی مجاری ادراری به مجموعه وسیعی از ناهنجاریهای ساختاری یا عملکردی در کلیهها، حالبها (لولههای بین کلیه و مثانه)، مثانه یا مجرای ادرار گفته میشود که از بدو تولد وجود دارند. این مشکلات میتوانند از موارد خفیف و بیعلامت تا موارد شدید و نیازمند درمان فوری متغیر باشند و یکی از علل شایع مشکلات کلیوی در کودکان هستند.
شایعترین انواع اختلالات مادرزادی مجاری ادراری کدامند؟
این اختلالات طیف وسیعی دارند، اما برخی از آنها شایعترند. «ریفلاکس وزیکویورترال» (Vesicoureteral Reflux - VUR) یا برگشت ادرار از مثانه به کلیه، «تنگی محل اتصال حالب به لگنچه» (UPJ Obstruction) که باعث ورم کلیه (هیدرونفروز) میشود، «دریچه پیشابراه خلفی» (Posterior Urethral Valves - PUV) در پسران که خروج ادرار را مسدود میکند، و «هیپوسپادیاس» (Hypospadias) که در آن دهانه مجرای ادرار در جای طبیعی خود قرار ندارد، از جمله موارد پرتکرار هستند که توسط متخصص اورولوژی کودکان (فوق تخصص اورولوژی اطفال) بررسی میشوند.
علائم و نشانهها؛ چه زمانی به مشکل مادرزادی شک کنیم؟
بسیاری از این اختلالات اولین بار در سونوگرافیهای دوران بارداری با مشاهده «هیدرونفروز» یا ورم کلیه جنین، شناسایی میشوند. پس از تولد، علائمی مانند عفونتهای ادراری مکرر، تب بیدلیل، خوب وزن نگرفتن نوزاد، جریان ادرار ضعیف یا منقطع، بیاختیاری ادرار در سنی که انتظار کنترل وجود دارد، یا وجود توده در شکم میتواند نشانهای از وجود یک اختلال مادرزادی باشد. در صورت مشاهده این موارد، مراجعه به پزشک اطفال یا فوق تخصص کلیه کودکان (نفرولوژیست اطفال) ضروری است. تب در شیرخوار زیر سه ماه، بیحالی شدید، کمآبی یا ناتوانی در ادرار کردن نیاز به ارزیابی فوری دارد؛ منتظر بررسی معمول نمانید.
روند تشخیص چگونه است؟ از سونوگرافی تا عکس رنگی مثانه
تشخیص با معاینه بالینی و بررسی سوابق شروع میشود. اولین و در دسترسترین ابزار تشخیصی، سونوگرافی کلیهها و مجاری ادراری است. بسته به یافتهها و شک بالینی، ممکن است پزشک آزمایشهای تکمیلی درخواست کند. اسکن DMSA بیشتر برای بررسی بافت و اسکار کلیه و اسکنهای دینامیک مانند MAG3 یا DTPA برای عملکرد و تخلیهٔ ادرار به کار میروند؛ و «سیستویورتروگرام حین ادرار کردن» (VCUG) یا همان عکس رنگی مثانه، برای بررسی ریفلاکس ادراری از مهمترین ابزارهای تشخیصی در این حوزه هستند.
گزینههای درمانی: از تحت نظر گرفتن تا جراحی
روش درمان کاملاً به نوع اختلال، شدت آن و تأثیری که بر سلامت کودک گذاشته بستگی دارد. در موارد خفیف، مانند ریفلاکس درجه پایین، ممکن است پزشک فقط «تحت نظر گرفتن فعال» (Watchful Waiting) و گاهی تجویز آنتیبیوتیک پیشگیرانه را توصیه کند. در موارد شدیدتر مانند انسدادهای قابل توجه یا ریفلاکس شدید که به عفونتهای مکرر منجر میشود، ممکن است نیاز به مداخله جراحی برای اصلاح ساختار و حفظ عملکرد کلیه باشد. تصمیمگیری در این مورد بر عهده تیم درمانی، بهویژه جراح کلیه و مجاری ادراری اطفال است.