ناهنجاریهای کلیه و مجاری ادراری (CAKUT) به طیف وسیعی از نقایص ساختاری در سیستم ادراری گفته می‌شود که از بدو تولد وجود دارند. این ناهنجاری‌ها شایع‌ترین علت بیماری مزمن کلیه در کودکان هستند و می‌توانند کلیهها، حالب‌ها (لوله‌های بین کلیه و مثانه)، مثانه یا مجرای ادرار را درگیر کنند.
انواع شایع ناهنجاریهای کلیه و مجاری ادراری کدامند؟
این ناهنجاری‌ها طیف گسترده‌ای دارند. برخی از شایع‌ترین انواع عبارتند از: بازگشت ادرار از مثانه به حالب (ریفلاکس وزیکویورترال یا VUR)، تنگی و انسداد در محل اتصال حالب به لگنچه کلیه (UPJ Obstruction)، کلیه نعل اسبی (اتصال دو کلیه به یکدیگر)، عدم تشکیل یک یا هر دو کلیه (آژنزی کلیه)، تشکیل ناقص کلیه (دیسپلازی کلیه) و وجود بافت اضافه در مجرای ادرار پسران که مانع خروج ادرار می‌شود (دریچه خلفی مجرای ادرار یا PUV).
علائم و نشانه‌ها؛ چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
علائم بسته به نوع ناهنجاری و سن بیمار متفاوت است. در نوزادان ممکن است به صورت تب، بی‌حالی، خوب وزن نگرفتن و جریان ضعیف ادرار خود را نشان دهد. در کودکان بزرگتر و بزرگسالان، عفونت‌های ادراری مکرر، فشار خون بالا، وجود خون در ادرار، درد پهلو یا شکم، شب ادراری و یا حتی سنگ کلیه میتواند از علائم این ناهنجاری‌ها باشد. بسیاری از موارد نیز بدون علامت هستند و به صورت اتفاقی در سونوگرافی‌های دوران بارداری یا بزرگسالی کشف می‌شوند. تب یا علائم عفونت ادراری در کودک نیاز به بررسی سریع دارد؛ در شیرخوار زیر سه ماه، تب ۳۸ درجه یا بیشتر فوری بررسی شود. بی‌حالی شدید، دشواری تنفس یا قطع ادرار نیاز به مراجعهٔ اورژانسی دارد.
روند تشخیص: از سونوگرافی جنین تا آزمایش‌های تکمیلی
امروزه بسیاری از ناهنجاریهای کلیه و مجاری ادراری در سونوگرافی‌های روتین دوران بارداری (غربالگری) تشخیص داده می‌شوند. پس از تولد، پزشک ممکن است برای تأیید تشخیص و ارزیابی شدت مشکل، از روش‌هایی مانند سونوگرافی کلیه و مثانه، اسکن کلیه (برای بررسی عملکرد و وجود اسکار) و عکس رنگی از مثانه (VCUG) برای بررسی ریفلاکس ادراری استفاده کند. این آزمایش‌ها به پزشک کمک می‌کنند تا بهترین برنامه درمانی را برای بیمار تعیین کند.
اصول کلی درمان و مدیریت؛ از نظارت تا جراحی
رویکرد درمانی کاملاً به نوع و شدت ناهنجاری، سن بیمار و وجود عوارضی مانند عفونت یا آسیب کلیوی بستگی دارد. در موارد خفیف، ممکن است فقط «نظارت فعال» (watchful waiting) و پیگیری منظم کافی باشد. گاهی برای پیشگیری از عفونت، آنتی‌بیوتیک با دوز پایین تجویز می‌شود. در موارد شدیدتر که ناهنجاری باعث انسداد، ریفلاکس شدید یا آسیب پیشرونده به کلیه شده باشد، ممکن است نیاز به اقدامات درمانی پیچیده‌تر مانند جراحی برای اصلاح نقص ساختاری وجود داشته باشد.