جسم خارجی در چشم (Foreign Body in Eye) به هر ذرهای گفته میشود که از بیرون وارد چشم میشود؛ از گردوغبار و مژه گرفته تا برادههای فلزی یا شیشه. این وضعیت میتواند سطحی و گذرا باشد یا در موارد خاص به بینایی آسیب بزند و نیاز به مراجعهٔ فوری به پزشک داشته باشد.
جسم خارجی در چشم چیست و چه انواعی دارد؟
جسم خارجی در چشم به هر مادهٔ خارجیای اطلاق میشود که روی سطح چشم (ملتحمه یا قرنیه) یا در داخل کرهٔ چشم قرار میگیرد. نوع سطحی شامل گردوغبار، ماسه، مژه، حشرات کوچک یا ذرات گیاهی است که معمولاً با اشک خارج میشوند. نوع نافذ (Penetrating) جدیتر است و شامل برادههای فلزی، تکههای شیشه یا چوب میشود که میتوانند وارد لایههای عمیقتر چشم شوند. تفاوت این دو نوع برای انتخاب درمان بسیار مهم است و فقط پزشک میتواند آن را تشخیص دهد.
علائمی که نشان میدهد چیزی در چشمتان رفته
رایجترین علائم جسم خارجی در چشم عبارتاند از: احساس سوزش یا خراش، اشکریزش ناگهانی، قرمزی چشم، درد هنگام پلک زدن، تاری دید یا حساسیت به نور. در موارد نافذ ممکن است درد شدید، کاهش ناگهانی بینایی یا خروج مایع از چشم دیده شود، اما آسیب ناشی از ذرهٔ پرسرعت هنگام سنگزنی، چکشکاری یا انفجار حتی با درد کم هم به ارزیابی فوری نیاز دارد. اگر بعد از چند دقیقه علائم برطرف نشد یا بینایی تغییر کرد، باید هرچه زودتر به اورژانس چشمپزشکی مراجعه کنید.
چه کاری بکنیم، چه کاری نکنیم — کمکهای اولیه
اگر ذرهٔ کوچکی مثل گردوغبار وارد چشم شده، میتوانید با آب تمیز یا سرم فیزیولوژی چشم را بشویید و چند بار پلک بزنید تا جسم خارج شود. اما این کارها را هرگز نکنید: چشم را نمالید (فشار باعث فرورفتن بیشتر جسم میشود)، با دست یا وسیلهٔ تیز سعی نکنید جسم را دربیاورید، و اگر به جسم نافذ مشکوک هستید، چشم را نشویید و جسم را جابهجا نکنید. در صورت دسترسی، یک محافظ سخت و بدون تماس یا فشار روی چشم بگذارید و فوری به اورژانس بروید؛ از پانسمان فشاری یا پارچهای که روی چشم فشار میآورد استفاده نکنید.
روند مراجعه به پزشک و درمان
در مطب یا اورژانس، پزشک ابتدا با لامپ شکاف (Slit Lamp) چشم را معاینه میکند تا محل و عمق جسم خارجی را مشخص کند. برای جسم سطحی، معمولاً با قطرهٔ بیحسی موضعی و سواب یا سوزن مخصوص جسم را خارج میکنند. حلقهٔ زنگزدگیِ سطح قرنیه ممکن است به برداشت تخصصی نیاز داشته باشد؛ این با جراحی آسیب نافذ داخل چشم یکسان نیست. در موارد نافذ، بررسی و گاهی جراحی اورژانسی لازم است. بعد از خارج کردن جسم، معمولاً قطرهٔ آنتیبیوتیک تجویز میشود. مدت بهبودی بسته به نوع و عمق آسیب متفاوت است.
پیشگیری و سؤالهایی که باید از پزشک بپرسید
استفاده از عینک ایمنی در محیطهای پرخطر مثل کارگاه، آشپزخانه (هنگام سرخ کردن) یا فضای باز در روزهای طوفانی، مؤثرترین راه پیشگیری از جسم خارجی در چشم است. هنگام مراجعه به پزشک بپرسید: آیا جسم کاملاً خارج شده؟ آیا قرنیه آسیب دیده؟ چه مدت باید قطره بزنم؟ چه علائمی نشانهٔ عفونت است؟ آیا نیاز به پیگیری دارم؟ صادقانه بدانید که نتیجهٔ نهایی به نوع جسم، عمق نفوذ و سرعت مراجعه بستگی دارد و هیچ نتیجهای از پیش قابل پیشبینی قطعی نیست.