آمبولی و لختههای ریوی (Pulmonary Embolism) یک وضعیت اورژانسی پزشکی است که در آن، یک یا چند شریان در ریه‌ها توسط لختهٔ خون مسدود می‌شود. این لخته معمولاً از وریدهای عمقی پاها یا سایر نقاط بدن کنده شده و به ریه می‌رسد. تشخیص و درمان سریع برای جلوگیری از عوارض جدی و تهدیدکنندهٔ حیات، ضروری است.
آمبولی ریه چیست و چرا اتفاق می‌افتد؟
آمبولی ریه زمانی رخ می‌دهد که یک لختهٔ خون، که اغلب در وریدهای عمقی پاها تشکیل شده (عارضه‌ای به نام ترومبوز ورید عمقی یا DVT)، از جای خود کنده می‌شود. این لخته (آمبولوس) از طریق جریان خون به سمت راست قلب حرکت کرده و سپس به شریان‌های ریوی پمپ می‌شود. اگر لخته به اندازه‌ای بزرگ باشد که در یکی از این شریان‌ها گیر کند، جریان خون به بخشی از ریه را مسدود کرده و باعث آمبولی و لختههای ریوی می‌شود. این انسداد می‌تواند به بافت ریه آسیب برساند و سطح اکسیژن خون را کاهش دهد.
علائم هشداردهنده: چه زمانی باید به اورژانس مراجعه کرد؟
علائم آمبولی ریه اغلب ناگهانی ظاهر می‌شوند و شدت آن‌ها به اندازهٔ لخته و وضعیت سلامت عمومی فرد بستگی دارد. شایع‌ترین علائم شامل تنگی نفس ناگهانی و بدون دلیل، درد قفسه سینه که با نفس عمیق یا سرفه تشدید می‌شود، سرفه (گاهی همراه با خلط خونی)، ضربان قلب سریع یا نامنظم و سرگیجه یا غش است. مشاهدهٔ هر یک از این علائم، به‌ویژه اگر به‌صورت ناگهانی شروع شوند، نیازمند مراجعهٔ فوری به مرکز درمانی است، زیرا آمبولی ریه یک وضعیت اورژانسی محسوب می‌شود.
روند تشخیص آمبولی و لختههای ریوی در بیمارستان
تشخیص آمبولی ریه با ارزیابی سوابق پزشکی و معاینهٔ فیزیکی آغاز می‌شود. پزشک ممکن است برای تأیید تشخیص، آزمایش‌های مختلفی را درخواست کند. آزمایش خون دی‌دایمر (D-dimer) می‌تواند وجود لخته در بدن را نشان دهد. اصلی‌ترین و دقیق‌ترین روش تشخیصی، سی‌تی آنژیوگرافی ریه (CTPA) است که با تزریق مادهٔ حاجب، عروق ریوی را به‌وضوح نشان می‌دهد. در موارد خاص، اسکن تهویه‌ای-پرفیوژنی (V/Q scan) یا سونوگرافی داپلر پاها (برای یافتن DVT) نیز ممکن است انجام شود.
گزینه‌های درمانی: از داروهای ضدانعقاد تا روش‌های پیشرفته
هدف اصلی درمان، جلوگیری از بزرگ‌شدن لخته و تشکیل لختههای جدید است. رایج‌ترین درمان، استفاده از داروهای ضدانعقاد یا رقیق‌کنندهٔ خون (مانند هپارین و وارفارین) است. این داروها لختهٔ موجود را حل نمی‌کنند، اما به بدن فرصت می‌دهند تا به‌تدریج آن را تجزیه کند. در موارد شدید و تهدیدکنندهٔ حیات، ممکن است از داروهای حل‌کنندهٔ لخته (ترومبولیتیک) استفاده شود. در شرایط نادر، روش‌هایی مانند برداشتن لخته با کاتتر (ترومبکتومی) یا قرار دادن فیلتر در ورید بزرگ شکمی (IVC filter) برای جلوگیری از رسیدن لختههای جدید به ریه، در نظر گرفته می‌شود.
پیشگیری: چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند؟
پیشگیری از تشکیل لخته در پاها (DVT) بهترین راه برای جلوگیری از آمبولی ریه است. افرادی که جراحی‌های بزرگ داشته‌اند، برای مدت طولانی بی‌حرکت بوده‌اند (مانند بستری در بیمارستان یا سفرهای طولانی)، مبتلا به سرطان هستند، سابقهٔ خانوادگی لخته دارند، باردار هستند یا از قرص‌های ضدبارداری استفاده می‌کنند، بیشتر در معرض خطر قرار دارند. تحرک داشتن، نوشیدن مایعات کافی، استفاده از جوراب‌های فشاری و مصرف داروهای ضدانعقاد طبق دستور پزشک در افراد پرخطر، به کاهش احتمال بروز این عارضه کمک می‌کند.