«حذف و درمان سنگ کلیه و مجاری ادراری» شامل مجموعه‌ای از روش‌های پزشکی برای دفع یا خرد کردن سنگ‌های تشکیل‌شده در کلیه‌ها، حالب (لوله بین کلیه و مثانه)، مثانه یا مجرای ادرار است. انتخاب روش درمانی به اندازه، نوع، محل سنگ و وضعیت بیمار بستگی دارد و از پیگیری و درمان دارویی در موارد مناسب تا سنگشکنی و جراحی را در بر می‌گیرد؛ نوشیدن آب بیشتر به‌تنهایی راه رفع انسداد نیست.
اولین قدم: تشخیص دقیق، کلید درمان مؤثر
قبل از هر اقدامی برای حذف و درمان سنگ کلیه و مجاری ادراری، پزشک متخصص اورولوژی باید اطلاعات دقیقی از سنگ به دست آورد. این کار معمولاً با استفاده از روش‌های تصویربرداری مانند سونوگرافی، سی‌تی اسکن (که دقیق‌ترین اطلاعات را در مورد اندازه و محل سنگ می‌دهد) و عکس ساده شکم (KUB) انجام میشود. آزمایش ادرار و خون نیز به بررسی عملکرد کلیه و وجود عفونت کمک می‌کند. این اطلاعات به پزشک اجازه می‌دهد تا بهترین و کم‌خطرترین روش درمانی را برای شما انتخاب کند.
درمان انتظاری و دارویی: چه زمانی سنگ خودبه‌خود دفع میشود؟
بعضی سنگ‌های کوچک با پیگیری دفع می‌شوند، اما اندازه به‌تنهایی کافی نیست؛ محل سنگ، شدت درد، عفونت و عملکرد کلیه هم مهم‌اند. درمان انتظاری یعنی فرصت دادن برای دفع همراه پایش پزشکی؛ مقدار مایعات باید با وضعیت فرد و محدودیت‌های احتمالی هماهنگ باشد. همچنین ممکن است پزشک داروهایی مانند آلفابلاکرها (مثل تامسولوسین) را برای شل کردن عضلات حالب (لوله ادراری) تجویز کند تا عبور سنگ را آسان‌تر نماید.
سنگشکنی برون‌اندامی (ESWL): شکستن سنگ با امواج صوتی
سنگشکنی برون‌اندامی یا (Extracorporeal Shock Wave Lithotripsy - ESWL) یک روش غیرتهاجمی رایج برای سنگ‌های کلیه و قسمت فوقانی حالب است. در این روش، بیمار روی تختی دراز می‌کشد و دستگاهی امواج صوتی متمرکزی را از طریق پوست به سمت سنگ ارسال می‌کند. این امواج، سنگ را به قطعات کوچک‌تری تبدیل میکنند که بعداً از طریق ادرار دفع می‌شوند. ممکن است حین سنگشکنی ناراحتی احساس شود؛ مسکن و در صورت نیاز آرام‌بخشی یا بیهوشی با توجه به شرایط فرد و روش مرکز انتخاب میشود.
روش‌های اندوسکوپیک: ورود به مجاری ادراری برای حذف سنگ
وقتی سنگ بزرگ است، در مسیر حالب گیر کرده یا با ESWL شکسته نمی‌شود، از روش‌های درونبین یا اندوسکوپیک استفاده میشود. در یورتروسکوپی (Ureteroscopy)، پزشک یک لوله نازک و مجهز به دوربین را از طریق مجرای ادرار و مثانه وارد حالب می‌کند تا مستقیماً به سنگ برسد. سپس با استفاده از ابزارهای خاص مانند لیزر، سنگ را خرد کرده و تکه‌های آن را خارج می‌کند. برای سنگ‌های بسیار بزرگ کلیه، ممکن است از روش نفرولیتوتومی از راه پوست (PCNL) استفاده شود که در آن یک مسیر کوچک از پوست پشت به کلیه ایجاد میشود.
جراحی باز و لاپاراسکوپی: گزینه‌هایی برای موارد پیچیده
امروزه جراحی باز برای حذف سنگ کلیه به‌ندرت انجام میشود و تنها برای موارد بسیار پیچیده، مانند سنگ‌های شاخ گوزنی (Staghorn Calculi) بسیار بزرگ یا ناهنجاری‌های آناتومیک، در نظر گرفته میشود. جراحی لاپاراسکوپی نیز یک روش کم‌تهاجمی‌تر از جراحی باز است که در آن از طریق چند برش کوچک، ابزارهای جراحی وارد شکم شده و سنگ خارج میشود. تصمیم‌گیری برای استفاده از این روش‌ها کاملاً به شرایط خاص بیمار و نظر جراح بستگی دارد. تب یا لرز همراه درد پهلو، قطع یا کاهش شدید ادرار و درد کنترل‌نشده نیاز به رسیدگی فوری دارد؛ در انسداد عفونی، ممکن است ابتدا تخلیه ادرار و درمان عفونت لازم باشد و درمان نهایی سنگ بعداً انجام شود.