جراحی هیدروسفالی اصلیترین روش درمانی برای مدیریت تجمع غیرطبیعی مایع مغزی-نخاعی در بطنهای مغز است. این جراحی با هدف ایجاد یک مسیر جایگزین برای تخلیهٔ مایع اضافی و کاهش فشار داخل جمجمه انجام میشود و به بهبود علائم ناشی از این فشار کمک میکند. این عمل هم در کودکان و هم در بزرگسالان کاربرد دارد.
انواع اصلی جراحی هیدروسفالی: شنتگذاری در برابر ETV
دو روش اصلی برای جراحی هیدروسفالی وجود دارد. رایجترین روش، «شنتگذاری مغزی» (Cerebral Shunt) است. در این روش، یک سامانهٔ لولهگذاری انعطافپذیر زیر پوست قرار داده میشود تا مایع مغزی-نخاعی (CSF) اضافی را از بطنهای مغز به قسمت دیگری از بدن (معمولاً حفرهٔ شکم) که قادر به جذب آن است، منتقل کند. روش دیگر «اندوسکوپیک تری ونتریکولوستومی» (ETV) است. در این روش، جراح با استفاده از یک دوربین کوچک (اندوسکوپ) سوراخ کوچکی در کف یکی از بطنهای مغز ایجاد میکند تا مایع بتواند مسیر طبیعی خود را بازیابد. انتخاب بین این دو روش به علت هیدروسفالی، سن بیمار و نظر جراح مغز و اعصاب بستگی دارد.
آمادگی برای جراحی: از مطب تا اتاق عمل
فرآیند جراحی با مراجعه به جراح مغز و اعصاب و انجام بررسیهای دقیق مانند MRI یا CT اسکن برای ارزیابی ساختار مغز و میزان تجمع مایع آغاز میشود. قبل از عمل، لازم است بیمار ناشتا باشد و فهرستی از تمام داروهای مصرفی خود را به تیم پزشکی اطلاع دهد. ممکن است لازم باشد مصرف برخی داروها مانند رقیقکنندههای خون متوقف شود. در جلسهٔ مشاورهٔ قبل از عمل، حتماً سوالات خود را دربارهٔ روند جراحی، نوع روش انتخابی (شنت یا ETV) و مراقبتهای پس از آن از پزشک بپرسید تا با آگاهی کامل وارد فرآیند درمان شوید.
دوران نقاهت و مراقبتهای پس از جراحی هیدروسفالی
پس از جراحی، بیمار برای چند روز در بیمارستان تحت نظر قرار میگیرد تا وضعیت عصبی و علائم حیاتی او به دقت پایش شود. احساس سردرد، تهوع یا درد در محل برش جراحی در روزهای اول طبیعی است و با دارو کنترل میشود. تیم درمانی به شما و خانوادهتان نحوهٔ مراقبت از زخم و شناسایی علائم هشداردهندهٔ احتمالی را آموزش خواهند داد. بازگشت به فعالیتهای روزمره تدریجی خواهد بود و بسته به سن بیمار و وضعیت سلامتی عمومی او، ممکن است چند هفته طول بکشد. پیگیریهای منظم با جراح برای اطمینان از عملکرد صحیح درمان ضروری است.
خطرات و عوارض احتمالی: چه چیزهایی را باید بدانیم؟
جراحی هیدروسفالی مانند هر عمل جراحی دیگری، با خطراتی همراه است. در روش شنتگذاری، شایعترین عوارض شامل «انسداد شنت» یا «عفونت شنت» است که ممکن است نیاز به جراحی مجدد برای اصلاح یا تعویض آن داشته باشد. در روش ETV نیز خطر خونریزی یا عفونت وجود دارد. البته تیم جراحی تمام اقدامات لازم برای به حداقل رساندن این خطرات را انجام میدهد. مهم است که بیماران و خانوادههایشان با علائم نقص عملکرد شنت یا عفونت (مانند تب، سردرد شدید، استفراغ، قرمزی در مسیر شنت یا تغییر سطح هوشیاری) آشنا باشند و در صورت بروز، فوراً به پزشک مراجعه کنند.