تروما و آسیب سر (Traumatic Brain Injury یا TBI) به هر نوع جراحت ناشی از یک نیروی خارجی به سر، جمجمه یا مغز گفته می‌شود. این آسیب‌ها از یک ضربه یا خراش سطحی تا آسیب‌های مغزی شدید و تهدیدکننده حیات متغیر هستند. شناخت علائم و اقدام به‌موقع برای جلوگیری از عوارض جدی، اهمیت بسیار بالایی دارد.
انواع تروما و آسیب سر: از خراش سطحی تا آسیب مغزی
آسیب‌های سر به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند: آسیب‌های خارجی (به پوست سر و جمجمه) و آسیب‌های داخلی (به مغز). آسیب‌های خارجی شامل بریدگی و شکستگی جمجمه است. آسیب‌های داخلی جدی‌تر هستند و شامل مواردی مانند تکان مغزی (Concussion)، کوفتگی مغزی (Contusion) که باعث کبودی بافت مغز می‌شود، و هماتوم (Hematoma) یا تجمع خون در داخل یا اطراف مغز می‌شوند. شدت آسیب، نوع درمان و روند بهبودی را مشخص می‌کند.
علائم هشداردهنده: چه زمانی باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد؟
پس از هر ضربه‌ای به سر، باید مراقب علائم خطر بود. از دست دادن هوشیاری (حتی برای چند ثانیه)، سردرد شدید و فزاینده، تهوع و استفراغ مکرر، تشنج، ضعف یا بی‌حسی در اندام‌ها، اختلال در تکلم یا بینایی، و خروج مایع شفاف یا خون از بینی یا گوش، همگی زنگ خطرهایی جدی هستند. در صورت مشاهده هر یک از این موارد، باید فوراً فرد مصدوم را به نزدیک‌ترین مرکز اورژانس منتقل کرد.
روند تشخیص در بیمارستان: انتظار چه چیزی را داشته باشیم؟
در مرکز درمانی، پزشک ابتدا یک معاینه بالینی و عصبی دقیق انجام می‌دهد تا سطح هوشیاری، حافظه، هماهنگی و واکنش‌های عصبی بیمار را ارزیابی کند. بسته به شدت ضربه و علائم بیمار، ممکن است از ابزارهای تشخیصی تصویری مانند سی‌تی اسکن (CT Scan) برای بررسی سریع خونریزی یا شکستگی جمجمه، یا ام‌آر‌آی (MRI) برای ارزیابی دقیق‌تر بافت نرم مغز استفاده شود. تصمیم‌گیری برای انجام این تست‌ها کاملاً به نظر پزشک معالج بستگی دارد.
درمان و بهبودی: از استراحت تا توان‌بخشی
درمان تروما و آسیب سر طیف وسیعی دارد. در موارد خفیف مانند تکان مغزی ساده، معمولاً استراحت جسمی و ذهنی کافی است. اما در آسیب‌های شدید، ممکن است نیاز به بستری در بخش مراقبت‌های ویژه (ICU)، تجویز دارو برای کاهش فشار داخل جمجمه و حتی جراحی برای تخلیه خونریزی (هماتوم) یا ترمیم شکستگی باشد. دوره بهبودی نیز بسیار متغیر است و ممکن است شامل جلسات فیزیوتراپی، کاردرمانی و گفتاردرمانی برای بازگرداندن توانایی‌های از دست رفته باشد.