سنگ‌های غدد بزاقی (Sialolithiasis) توده‌های سختی هستند که در مجاری غدد بزاقی دهان تشکیل می‌شوند. این سنگ‌ها می‌توانند باعث درد، تورم و عفونت شوند، به‌خصوص هنگام غذا خوردن که غدد بزاقی تحریک به ترشح می‌شوند. تشخیص و درمان به‌موقع برای جلوگیری از عوارض ضروری است.
علائم و نشانه‌های سنگ‌های غدد بزاقی
شایع‌ترین علامت سنگ‌های غدد بزاقی، درد و تورم ناگهانی در ناحیهٔ غدد بزاقی است که معمولاً با خوردن غذا تشدید می‌شود. این تورم ممکن است در زیر فک، گونه یا جلوی گوش احساس شود. گاهی اوقات، دهانهٔ مجرای بزاقی در داخل دهان، نزدیک دندان‌ها، قرمز و متورم به نظر می‌رسد. در صورت انسداد کامل مجرا یا عفونت ثانویه، ممکن است تب، احساس طعم نامطبوع در دهان و محدودیت در باز کردن دهان نیز رخ دهد. در برخی موارد، سنگ‌ها ممکن است بدون علامت باشند و به‌طور اتفاقی در معاینات رادیوگرافی کشف شوند.
علل و عوامل خطر تشکیل سنگ‌های بزاقی
علت دقیق تشکیل سنگ‌های غدد بزاقی همیشه مشخص نیست، اما عواملی مانند غلظت بزاق، کم‌آبی بدن (دهیدراتاسیون)، مصرف برخی داروها که ترشح بزاق را کاهش می‌دهند، و التهاب مزمن در مجاری بزاقی می‌توانند نقش داشته باشند. همچنین، وجود باکتری‌ها یا ذرات غذایی در مجاری بزاقی می‌تواند هسته‌ای برای تشکیل سنگ فراهم کند. برخی بیماریهای زمینه‌ای مانند نقرس یا سندرم شوگرن نیز ممکن است با افزایش خطر تشکیل سنگ‌های بزاقی مرتبط باشند. بهداشت ضعیف دهان و دندان نیز می‌تواند در این میان بی‌تأثیر نباشد.
تشخیص سنگ‌های بزاقی توسط پزشک
تشخیص سنگ‌های غدد بزاقی معمولاً با شرح حال دقیق بیمار و معاینهٔ فیزیکی توسط پزشک یا دندانپزشک آغاز می‌شود. پزشک محل تورم، درد و علائم دیگر را بررسی می‌کند. برای تأیید تشخیص و تعیین محل دقیق، اندازه و تعداد سنگ‌ها، از روش‌های تصویربرداری مانند رادیوگرافی ساده (X-ray)، سونوگرافی (Ultrasound) یا سی‌تی‌اسکن (CT Scan) استفاده می‌شود. در برخی موارد، ممکن است برای بررسی وضعیت داخل مجاری بزاقی از سیالواِندوسکوپی (Sialoendoscopy) که نوعی آندوسکوپی تخصصی است، بهره گرفته شود.
روش‌های درمانی سنگ‌های غدد بزاقی
درمان سنگ‌های غدد بزاقی به اندازه، محل و علائم بستگی دارد. سنگ‌های کوچک و بدون علامت ممکن است با افزایش مصرف مایعات، ماساژ غدهٔ بزاقی و استفاده از داروهای مسکن و ضدالتهاب بهبود یابند. تحریک ترشح بزاق با جویدن آدامس بدون قند یا مکیدن لیمو ترش (در صورت عدم وجود زخم در دهان) نیز می‌تواند به خروج سنگ کمک کند. در مواردی که سنگ بزرگ است یا باعث عفونت مکرر می‌شود، ممکن است نیاز به روش‌های تهاجمی‌تر مانند سیالواِندوسکوپی برای برداشتن سنگ از طریق مجرای بزاقی یا در نهایت جراحی برای برداشتن غدهٔ بزاقی باشد.
پیشگیری از تشکیل مجدد سنگ‌های بزاقی
رعایت بهداشت کامل دهان و دندان، نوشیدن مقادیر کافی آب در طول روز برای جلوگیری از کم‌آبی بدن، و اجتناب از مصرف غذاهای خشک و شور که می‌توانند باعث تحریک شوند، در پیشگیری از تشکیل سنگ‌های بزاقی مؤثرند. همچنین، در صورت مصرف داروهایی که باعث خشکی دهان می‌شوند، مشورت با پزشک برای یافتن راه‌حل‌های جایگزین یا جبران کمبود بزاق اهمیت دارد. معاینات منظم دندانپزشکی نیز به تشخیص زودهنگام و جلوگیری از عوارض کمک می‌کند.