اختلال طیف اوتیسم یک تفاوت در رشد سیستم عصبی است که معمولاً در سالهای نخست زندگی خود را نشان میدهد و بر شیوهٔ برقراری ارتباط، تعامل اجتماعی و الگوهای رفتاری کودک اثر میگذارد. همانطور که از واژهٔ «طیف» پیداست، اوتیسم یک بیماری واحد با تصویری ثابت نیست؛ هر کودک ترکیب متفاوتی از توانمندیها و نیازها دارد و شدت نشانهها از فردی به فرد دیگر بسیار متفاوت است. نکتهای که متخصصان بر آن تأکید دارند، اهمیت تشخیص زودهنگام و شروع بهموقع مداخلاتی مانند گفتاردرمانی و کاردرمانی است.
نشانههای اوتیسم در کودکان چیست؟
نشانهها معمولاً پیش از سهسالگی قابل مشاهدهاند، هرچند ترکیب و شدت آنها در هر کودک متفاوت است. برخی از نشانههای شایع عبارتاند از:
- تأخیر در شروع گفتار یا استفادهٔ محدود از کلمات برای ارتباط
- برقرار نکردن تماس چشمی یا پاسخندادن به نام خود
- علاقهٔ کم به بازی با همسالان و ترجیح بازیهای تکراری و انفرادی
- حرکات تکرارشونده مانند تکاندادن دستها یا چرخیدن
- حساسیت زیاد یا کم به صدا، نور، لمس یا بافت غذاها
- پافشاری بر نظم و روال ثابت و ناراحتی شدید از تغییر
وجود یک یا چند مورد از این نشانهها بهتنهایی به معنای اوتیسم نیست؛ بسیاری از این رفتارها در روند طبیعی رشد هم دیده میشوند و قضاوت دربارهٔ آنها فقط با ارزیابی تخصصی ممکن است.
برای اوتیسم به چه دکتری مراجعه کنیم؟
ارزیابی و تشخیص اختلال طیف اوتیسم در حیطهٔ کار متخصص روانپزشکی کودک و نوجوان است. این پزشک با مصاحبهٔ بالینی، مشاهدهٔ رفتار کودک و ابزارهای استاندارد ارزیابی، وضعیت او را بررسی میکند و برنامهٔ مداخله را متناسب با نیازهای همان کودک تنظیم میکند. نقطهٔ شروع بسیاری از خانوادهها هم متخصص کودکان است؛ پزشکی که رشد کودک را در معاینههای دورهای پایش میکند و در صورت مشاهدهٔ نشانهای، ارزیابی دقیقتر را پیشنهاد میدهد. در فهرست همین صفحه میتوانید پزشکان این دو تخصص را ببینید و بهصورت آنلاین نوبت بگیرید.
چرا تشخیص و مداخلهٔ زودهنگام مهم است؟
مغز کودک در سالهای اول زندگی بیشترین انعطاف را دارد؛ به همین دلیل هرچه ارزیابی و شروع مداخله زودتر انجام شود، فرصت بیشتری برای تقویت مهارتهای ارتباطی، اجتماعی و حرکتی فراهم میشود. مداخلهٔ زودهنگام معمولاً ترکیبی از خدمات است: گفتاردرمانی برای مهارتهای زبانی و ارتباطی، کاردرمانی برای مهارتهای حسی، حرکتی و فعالیتهای روزمره، و در صورت نیاز رفتاردرمانی و آموزش والدین. انتخاب نوع و ترتیب این خدمات برای هر کودک متفاوت است و تشخیص نهایی و طراحی برنامهٔ درمان با پزشک است.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر کودک تا پایان یکسالگی به نامش واکنش نشان نمیدهد یا اشاره نمیکند، در زمان مورد انتظار کلمههای معنادار نمیگوید، تماس چشمی برقرار نمیکند یا مهارتی را که قبلاً داشته از دست داده است، بهتر است ارزیابی تخصصی را به تعویق نیندازید. مراجعهٔ زودهنگام به معنای برچسبزدن به کودک نیست؛ راهی است برای اینکه اگر حمایتی لازم باشد، در زمان مناسب شروع شود. نگرانی والدین همیشه ارزش بررسی دارد و هیچ پرسشی بیمورد نیست.